MAKHADO - Nasate van ‘n Duitse sendeling het emosionele oomblikke beleef toe hulle vir die eerste keer hul oupa se graf besigtig het op Erfenisdag, 24 September.

Die drie kleindogters van Berlynse sendeling Christian Endemann (1872 tot 1926) het saam met die Vriende van die Anglo-Boereoorlog (ABO) toergroep historiese besienswaardighede in die omgewing besoek.

Charmie, Ina en Else, die drie Endemann kleindogters, het hul oupa se graf by Gertrudesburg besoek net voordat hulle die Geloftekerk en Fort Hendrina besigtig het. Hulle het ook die pastorie besoek waar hulle oupa en ouma gewoon het en waar die Giesicke sendelinge die laaste inwoners was.

Charmie Verster sê dat herinneringe uit haar kinderjare teruggekom het.

“Dit was wonderlike kinderdae in hierdie dorp en omgewing. Ek het ‘n sterk gevoel van geborgenheid ervaar om weer in die huis te kom waar oupa en ouma gewoon het. My oupa, Christian, is in die eerste Wêreldoorlog by Baviaanspoort geïnterneer en in daardie tydperk is sy seun, Traugott, op Gertrudesburg gebore. Traugott was later ambassadeur in Kanada en Italië,” sê Charmie.

Else Boekkooi onthou weer die taalkundige bydraes van die Endemanns.

“Oupa Christian se pa, Carl, het die eerste Sepedi woordeboek geskryf. Oupa Christiaan self was verantwoordelik vir ‘n Tshivenda woordeboek,” sê Else.

Ina Brand-Van Rooyen was vir die eerste keer by haar oupa se graf. Ina was hartseer omdat die grafte so verwaarloos is.

“Ek onthou nog die groot, sterk groeiende gemeenskap rondom die kerk daar. En nou is dit so trietsig …” Ina is self by geskiedkundige navorsing betrokke.

By die Elim hospitaalmuseum kon Ina in die hospitaalregister, wat vanaf 1904 bygehou is, die inskrywing sien van Christian se dood. Een van die medici in die groep kon die mediese terme wat die oorsaak van die dood beskryf, toelig.

“Die mediese dokter in die groep kom van Kaapstad en het die Elim museum geweldig geniet,” sê die toerleier, dr. Paul Greyling, afgetrede rektor van ‘n voormalige onderwyskollege vir verdere opleiding in Pretoria. Dr. Greyling sê dat die ABO toergroep van 36 lede vanoor die hele land vanuit alle beroepsfere en ouderdomme gekom het.

“Daar was medici, professore, doktors, skoolhoofde, ‘n administrateur van 84 jaar oud en jongmense van 23. Almal het dit geweldig geniet en het spesiale melding gemaak van Marius en Inga Gilfillan se gasvryheid en welwillendheid,” sê dr. Greyling.

“Dit was ‘n open¬baring om te sien hoe toergids Charles Leach en historikus Louis Changuion die geskiedenis in julle omgewing lewendig hou,” het die voormalige Transvaalse administrateur, dr. Willem Cruywagen, gesê en melding gemaak van die professionele wyse waarop die toer en Skermutslingsroete aangebied word.

Dr. Greyling sê dat hy nou eers die volle geskiedenis rondom die Geloftekerk (NG Kerk Louis Trichardt gemeente) waardeer, al het hyself as jongman in 1952/53 in Louis Trichardt skoolgehou. Hy was ook ‘n diaken in dieselfde historiese kerk.

By Fort Hendrina het die toergroep gehoor dat dit waarskynlik die enigste oorblywende ysterfort in die wêreld is. Charles Leach het vertel hoedat elke paneel van die fort deur twee soldate gedra kan word. Die fort het in die negentiende eeu op hierdie plek deel gevorm van die artilleriekamp van die ZAR. Die Zuid-Afrikaanse Republiek het drie ysterforte in 1887 bestel en net Fort Hendrina bestaan nog.

Die twee Cuenod susters, Sylvianne en Yvonne, afstammelinge van die Switserse sendeling, Henri Berthoud, wat die Elim hospitaal gestig het, het ook die toer meegemaak. Hulle woon naby Elim.

“Dit is wonderlik dat daar plekke in ons omgewing is wat geskiedenis genoem kan word. In Europa is daar so baie geskiedkundige plekke. Hierdie toer het ou herinneringe teruggebring en dit is wonderlik om te weet dat al hierdie geskiedenis ‘n verband het met ons,” sê die susters, wat ook by die Elim hospitaal ‘n aanbieding gegee het.